Jak dbać o dziedzictwo regionów górniczych i jednocześnie tworzyć nowe możliwości rozwoju gospodarczego? W jaki sposób wykorzystać Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, aby odpowiadał na potrzeby lokalnych społeczności? To część zagadnień poruszanych podczas wizyty przedstawicieli europejskich regionów węglowych, która odbyła się w dniach 30 czerwca–2 lipca 2026 r. w województwach małopolskim i śląskim w ramach programu Komisji Europejskiej JTPeers.

Wymiana doświadczeń

Spotkanie zgromadziło przedstawicieli administracji publicznej, instytucji europejskich oraz regionów przechodzących transformację energetyczną, w tym reprezentantów województw małopolskiego i śląskiego, Gminy Brzeszcze, czeskich ministerstw oraz regionów Karlowarskiego i Usteckiego, a także obserwatorkę z Ukrainy i przedstawiciela Dyrekcji Generalnej ds. Polityki Regionalnej i Miejskiej Komisji Europejskiej. Rozmowy koncentrowały się na poszukiwaniu skutecznych rozwiązań dla obszarów odchodzących od gospodarki opartej na węglu.

Teren byłej kopalni Brzeszcze-Jawiszowice. Zdj. Grzegorz Samborski - Fundacja Pobliskie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau

Jednym z ważniejszych tematów była przyszłość terenów pogórniczych i ich ponowne zagospodarowanie na funkcje społeczne. Dobrym przykładem tych wyzwań jest odwiedzony w ramach wizyty teren byłej kopalni Brzeszcze–Jawiszowice, gdzie działalność prowadzi Fundacja Pobliskie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau. Miejsce to przypomina o historii więźniów byłego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, którzy byli zmuszani do pracy w kopalni, a jednocześnie stanowi przykład poszukiwania nowych sposobów zagospodarowania terenów poprzemysłowych z poszanowaniem ich historycznego znaczenia. Dyskusja pokazała, że rewitalizacja takich obiektów wymaga łączenia aspektów społecznych, gospodarczych, środowiskowych i kulturowych.

Teren byłej kopalni Brzeszcze-Jawiszowice. Zdj. Grzegorz Samborski - Fundacja Pobliskie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau

Kolejnym z omawianych zagadnień była transformacja przedsiębiorstw sektora górniczego. Na przykładzie Grupy Węglokoks S.A. przedstawiono działania związane z rozwojem odnawialnych źródeł energii jako jednego z kierunków dywersyfikacji działalności gospodarczej w regionach pogórniczych.

Istotnym elementem spotkania była również prezentacja działań podejmowanych w ramach projektu „Budowanie sieci współpracy oraz monitoring procesu sprawiedliwej transformacji w Województwie Małopolskim”. Projekt wspiera proces transformacji w Małopolsce Zachodniej poprzez prowadzenie badań, działań edukacyjnych, monitorowanie zmian społeczno-gospodarczych oraz budowanie trwałej współpracy pomiędzy samorządami, przedsiębiorcami, środowiskiem naukowym i organizacjami społecznymi. Uczestnicy podkreślali, że skuteczna transformacja wymaga nie tylko inwestycji infrastrukturalnych, ale również dialogu oraz aktywnego zaangażowania lokalnych interesariuszy.

Ważnym zagadnieniem była także dywersyfikacja gospodarki regionów pogórniczych. Podczas spotkania w Krakowie zaprezentowano doświadczenia Małopolski w zakresie wspierania przedsiębiorczości i innowacji. Szczególną uwagę poświęcono projektowi „SPIN – Małopolskie Centra Transferu Wiedzy”, finansowanemu ze środków Unii Europejskiej w ramach programu Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021-2027, który stanowi przykład efektywnej współpracy uczelni, administracji publicznej i przedsiębiorstw, umożliwiającej szybszy transfer wiedzy do gospodarki oraz rozwój innowacyjnych przedsięwzięć.

Współpraca kluczem do sprawiedliwej transformacji

Wizyta potwierdziła, że regiony przechodzące transformację mierzą się z podobnymi wyzwaniami, niezależnie od kraju. Jednocześnie pokazała, że wymiana doświadczeń, prezentacja dobrych praktyk oraz współpraca międzynarodowa stanowią istotne wsparcie w wypracowywaniu skutecznych rozwiązań dla sprawiedliwej transformacji. To właśnie współpraca i wzajemne uczenie się są jednym z kluczowych elementów budowania odporności regionów oraz tworzenia nowych perspektyw rozwoju dla społeczności lokalnych.